2 - شرح علاء الدولة سمنانى ( متوفى 736 ) « 15 » . 3 - شرح فصوص الحكم از مير سيد على همدانى ( متوفى 786 ) « 16 » . 4 - شرح خواجه محمد پارسا ( 822 ) . 5 - شرح فصوص الحكم شاه نعمت الله ولى ( 834 ) . 6 - شرح فصوص الحكم از صاين الدين على تركه ( 835 ) « 17 » . 7 - شرح فصوص الحكم از نور الدين عبد الرحمن جامى ( 898 ) « 18 » ( * ) . به طورى كه از اين شرحها و أدوار زندگانى مؤلفين اين آثار بر مىآيد ، اكثر شارحين كتاب فصوص از بزرگان صوفيه بوده‌اند و در كمتر از دو قرن بعد از وفات محيى الدين ، عقايد و انديشه‌هاى او سر تا سر ايران آن زمان را طى كرده است . و بعد از قرن نهم تا زمان حال شروح متعددى به زبان فارسى و ساير زبانها بر كتاب فصوص الحكم نوشته شده كه فهرست نسبتا كاملى ازين شروح در مقدمهء شرح فصوص الحكم شيخ حيدر آملى ، توسط عثمان يحيى آورده شده است . « 19 » . 3 - شرح زندگى خواجه محمد پارسا ( * * ) نامش چنان كه خود در مقدمه قدسيّه بيان مىكند ، محمد بن محمد الحافظى -

--> ( * ) نكته اى كه ناگزير از بيان آن هستم اين است كه انتساب اين شروح به مؤلفين فوق الذكر و يا ساير شروح ، خالى از شبهه نيست و ضرورى است كه تمام شروح فارسى با هم مقايسه شود و چگونگى انتساب آن شروح به بزرگان با دلايل متقن معلوم شود و نيز نحوهء برداشتهاى شرح فصوص بر حسب تقدم و تأخر زمانى به صورت جداولى نشان داده شود تا كار پژوهندگان در بيان معضلات اين عقيده و انعكاس عقايد شخصى يا فرقه اى درين شروح معلوم شود . ( * * ) علاوه بر خواجه محمد پارسا ، بزرگانى ديگر نيز در خانوادهء خواجگان با لقب پارسا معروفند : خواجه اولياى پارسا ، خواجه ابو نصر پارسا ، مولانا حسام الدين پارساى بلخى ( واعظ كاشفى ، رشحات عين الحيات ، ص 30 ، 63 ، 93 ) . « 15 » احمد منزوى ، فهرست نسخ خطى فارسى ، ج 2 . « 16 » مقدمهء عثمان يحيى بر كتاب شيخ حيدر آملى ، ص 20 . « 17 » سعيد نفيسى ، تاريخ نظم و نثر فارسى . « 18 » احمد منزوى ، همان كتاب و على اصغر حكمت جامى ، ص 169 - 170 . « 19 » حيدر آملى ، همان كتاب ، « مقدمه » ، ص 16 - 69 .